Може ли повреда на мозокот да разбуди скриени способности и да го претвори човекот во гениј

Замислете човек кој никогаш не покажал посебен талент за математика, а потоа, по удар во главата, почнува да го гледа светот низ сложени геометриски облици. Или личност која по сериозна невролошка болест открива дека знае да црта, иако порано никогаш не се занимавала со уметност. Звучи како сценарио за филм, но таквите случаи навистина се опишани во медицинската литература. Феноменот се нарекува стекнат савант-синдром и претставува една од најнеобичните појави што неврологијата се обидува да ги објасни.

Човекот кој по ударот почна да гледа математика

Еден од најпознатите примери е Американецот Џејсон Паџет, кој во 2002 година претрпел повреда на главата при физички напад. Пред тоа немал посебен интерес за математика. Меѓутоа, по повредата почнал да забележува сложени геометриски обрасци во секојдневните глетки. Капките вода, светлината и движењата на предметите за него добиле целосно поинаков изглед.

Паџет подоцна почнал да црта сложени геометриски фигури и да ја проучува математиката за да го разбере она што го гледа. Неговиот случај им го привлекол вниманието на истражувачите, но неговата приказна има и друга страна. По повредата се соочувал со сериозни психолошки проблеми, вклучувајќи анксиозност и опсесивно-компулсивни симптоми.

Што е стекнат савант-синдром?

Савант-синдромот претставува ретка појава во која личноста покажува исклучителни способности во одредена област, како што се музиката, математиката, уметноста или паметењето. Кај некои луѓе овие способности се присутни од раното детство, додека кај други можат да се појават по повреда или болест на централниот нервен систем. Тогаш зборуваме за стекнат савант-синдром.

Важно е да се разбере дека исклучителната способност во една област не значи дека личноста станала поинтелигентна во сите области од животот. Некој може да развие необично прецизно забележување на геометриските облици или способност за цртање, а истовремено да има проблеми со паметењето, концентрацијата или секојдневното функционирање.

Како е можно повредата да открие нова способност?

Човечкиот мозок не е збир од целосно одвоени центри, туку сложена мрежа од меѓусебно поврзани области. Кога ќе дојде до повреда, начинот на кој овие мрежи комуницираат меѓу себе може да се промени. Научниците претпоставуваат дека кај некои луѓе таквите промени можат да бидат поврзани со поинакво перципирање и обработка на информациите.

Едно од можните објаснувања е дека оштетувањето на одредени мозочни системи го менува нивното вообичаено меѓусебно дејство, па некои способности стануваат поизразени.

Во објаснувањето на ваквите појави се споменува и невропластичноста, односно способноста на мозокот да ги менува своите врски и да се приспособува на новите околности. Сепак, механизмот на настанување на стекнатиот савант-синдром сè уште не е целосно разјаснет.

Дали навистина користиме само мал дел од мозокот?

Еден од најраспространетите митови е дека човекот користи само 10 отсто од својот мозок и дека, кога би ги активирал преостанатите 90 отсто, би можел да развие речиси натприродни способности. Неврологијата не поддржува такво тврдење.

Современите методи на снимање покажуваат дека различни области од мозокот учествуваат во многу активности, дури и кога мируваме или спиеме. Не постои огромен, неискористен дел од мозокот кој само чека да биде активиран.

Затоа стекнатиот савант-синдром не е доказ дека во секој од нас постои заспан гениј кого повредата би можела да го ослободи.

Што знаат научниците за овој необичен феномен?

Во научното списание „Брејн енд когнишн“ во 2026 година беше објавен преглед на истражувањата за поврзаноста меѓу повредите на мозокот и развојот на уметничките способности. Авторите ги разгледуваат порано опишаните случаи и можните невролошки механизми кои би можеле да објаснат зошто кај некои луѓе по повредата доаѓа до промени во креативноста и уметничкото изразување.

Посебно внимание посветуваат на реорганизацијата на мозочните мрежи и промените во начинот на обработка на информациите. Меѓутоа, достапните докази сè уште не се доволни за со сигурност да се објасни како настануваат овие необични способности. За овој феномен пишуваше и неврологот Даролд Треферт во научниот преглед на савант-синдромот, во кој ги опиша разликите меѓу вродените и стекнатите исклучителни способности.

Мозокот може да нè изненади, но повредата не е пат до генијалноста

Повеќето луѓе по трауматска повреда на мозокот не развиваат нови таленти. Напротив, последиците можат да вклучуваат нарушувања на паметењето, говорот, вниманието, рамнотежата и подвижноста, а некои од нив можат да бидат и трајни.

Затоа е важно зад фасцинантните приказни за необичните способности да не ги заборавиме луѓето кои секојдневно се соочуваат со последиците од повредите.