Во САД градовите се противат на изградбата на дата-центри, огромни згради исполнети со компјутери што ги движат интернетот и вештачката интелигенција. Жителите стравуваат дека таквите објекти ја преоптоваруваат електроенергетската мрежа и ги зголемуваат сметките за струја.
Во руралните делови на Африка истите тие машини би можеле да имаат спротивен ефект. Би можеле да помогнат во обезбедувањето електрична енергија за села што никогаш ја немале.
Тоа е идејата на која се заснова проектот „Имерџент грид“, кој го покрена една организација во рамките на Фондацијата „Рокфелер“. Проектот ќе испита дали продажбата на компјутерска моќ може да помогне во финансирањето на малите локални електроенергетски системи во Африка и да ја направи електричната енергија поевтина и посигурна.
Еве како функционира тоа. Секојпат кога поставувате прашање на чет-бот заснован на вештачка интелигенција, некој компјутер некаде ја врши работата потребна за да се одговори. Технолошката индустрија ја нарекува таа работа „компјутерска обработка“. Голем дел од таа обработка може да се врши каде било каде што постојат електрична енергија и интернет-врска. Вклучувајќи го и контејнерот со компјутери, со големина на гаража за еден автомобил, поставен покрај соларна електрана во рурална Кенија.
Проектот веќе е во развој
Електричната енергија никогаш не го напушта селото. Одговорот се испраќа преку интернетот, а парите се враќаат. Корисникот ѝ плаќа на компанијата што ги поседува компјутерите, а таа компанија му плаќа на локалниот снабдувач со електрична енергија за струјата што ќе ја потроши. На тој начин снабдувачот добива стабилен приход од електрична енергија што и онака би била неискористена. Тие пари му овозможуваат да ја одржува опремата во функција, да поставува електрични водови до нови домаќинства и да им наплаќа пониски сметки на семејствата.
Кога на мештаните им е потребна струја, компјутерите привремено се исклучуваат.
Меѓутоа, постои една препрека. Во Америка дата-центрите се на лош глас бидејќи можат да понудат повеќе пари за електрична енергија отколку другите потрошувачи. Проектот мора да покаже дека тоа нема да се случи во африканските села. А засега оваа идеја е докажана не со вештачка интелигенција, туку со биткоин.
„Компјутерската обработка може да биде купувач од последен избор, независен од географската локација“, вели Ерик Херсман. Тој е извршен директор на компанијата „Гридлес“. Поедноставно кажано, компјутерите можат да бидат поставени каде било и ќе ја купуваат сета електрична енергија што никој друг не сака да ја користи. Компанијата „Гридлес“ веќе четири години работи токму тоа на оддалечени локации во Африка на кои се произведува електрична енергија.
Електрична енергија што залудно се троши
Повеќе од 560 милиони луѓе во потсахарска Африка немаат пристап до електрична енергија. Иницијативата под наслов „Мисија 300“, што ја предводи Светската банка, има цел до 2030 година да приклучи на електричната мрежа 300 милиони луѓе. Досега се приклучени околу 64 милиони.
За луѓето што живеат надвор од дофатот на далноводите, решение се мини-мрежите. Мали локални електроенергетски системи што најчесто се засноваат на соларни панели и батерии или на мала хидроелектрана.
Мини-мрежите се градат така што имаат поголем капацитет и произведуваат повеќе енергија отколку што им е потребно на селата во почетокот. Семејството што тукушто добило пристап до електрична енергија можеби ќе почне со неколку светилки и полнач за телефон. Просечниот корисник на мини-мрежа месечно троши колку што американско домаќинство троши за 12 часа.
Остатокот од енергијата често останува непродаден. Меѓутоа, панелите, батериите и електричните водови чинат исто без разлика на тоа колку енергија ќе се потроши. Затоа поголемиот дел од африканските мини-мрежи зависат од донации и неповратни средства со кои се покрива финансискиот јаз, што ги одбива приватните инвеститори.
Како биткоинот помогна да се финансира развојот на едно село
Решението на Херсман започна со копање биткоин. Биткоинот е дигитална валута, а „рударењето“ е процес со кој настануваат нови биткоини. Никој не вработува рудари. Нивните компјутери се натпреваруваат во решавање математички загатки, а победниците добиваат нови биткоини, кои ги продаваат за долари, слично како што трагачите по злато го продаваат она што ќе го ископаат. Колку повеќе електрична енергија имаат, толку повеќе задачи можат да решат.
Поради тоа, уредот за рударење биткоин е идеален корисник на мини-мрежата. Тој ќе го потроши секој вишок на расположлива електрична енергија, а потоа ќе се исклучи кога на мештаните ќе им затреба струја.
Најдобар пример за тоа е Зенгамина, мала хидроелектрана во рурален дел на Замбија. Селото користело едвај една третина од електричната енергија што ја произведувала електраната. Нејзиниот оператор постојано барал пари од донатори.
Компанијата „Гридлес“ поставила контејнер со уреди за рударење биткоин што ја користеле преостанатата, неискористена електрична енергија. За разлика од компјутерите што ја движат вештачката интелигенција, овие машини не одговараат на чии било прашања. Тие само ги решаваат задачите потребни за рударење биткоин.
Во рок од една година, новите приходи му овозможиле на операторот да приклучи уште околу 2.000 луѓе и приближно 40 претпријатија, меѓу кои се и мелниците за пченка, берберниците и клиниките.
На една локација на компанијата „Гридлес“ во Кенија цената на електричната енергија што ја плаќале мештаните паднала за повеќе од една четвртина кога операторот добил можност да ја продаде сета произведена струја.
„Кога енергетската компанија заработува доволно пари, нема причина премногу да им наплаќа на потрошувачите што немаат многу пари“, вели Херсман.
Може ли вештачката интелигенција да го постигне истото?
Според тимот што го води проектот, рударењето биткоин носи само неколку центи за секоја единица електрична енергија што ја троши, па „рударите“ можат многу малку да му платат на снабдувачот. Обработката на податоци за вештачката интелигенција носи многу поголем приход од истата количина електрична енергија.
Клучното прашање на проектот гласи: можат ли компјутерите што ја движат вештачката интелигенција да го направат истото што и уредите за рударење биткоин. Да му плаќаат повеќе на снабдувачот со електрична енергија, а и понатаму да се исклучуваат секојпат кога струјата му е потребна на локалното население?
Постојат охрабрувачки знаци дека за таква услуга би можело да има заинтересирани клиенти. Компанијата „Ликвидстар“, еден од партнерите на проектот, наведува дека обезбедила американски компании што ќе изнајмат повеќе од 1.500 чипови за вештачка интелигенција во центарот на податоци во Јужна Африка. Потоа тие клиенти ги испраќаат своите задачи преку интернет и ги плаќаат добиените резултати.
Меѓутоа, тој африкански центар користи електрична енергија од конвенционалната електроенергетска мрежа, а не од мини-мрежа.
Пилот-проектот ќе опфати до 10 локации во Кенија, Демократска Република Конго, Сиера Леоне и уште една земја што сè уште не ја избрале.
Ризици
Резултати од примената на вештачката интелигенција сè уште не постојат. Најголемата загриженост се однесува токму на проблемот поради кој Американците веќе се бунат против центрите на податоци.
Рударењето биткоин не може да го потисне локалното население во борбата за електрична енергија бидејќи плаќа помалку за струја отколку што плаќаат мештаните. Вештачката интелигенција, меѓутоа, може да понуди многу повеќе. Точно тој ризик го поттикнува отпорот кон центрите на податоци во Соединетите Американски Држави.
Одговорот на проектот е јасно правило: „Секогаш морате да обезбедите заедницата да има приоритет“, вели Хершковиц.
Компјутерите се исклучуваат кога на мештаните им е потребна електрична енергија. Универзитетот ќе ја следи положбата дали цените и квалитетот на снабдувањето се одржуваат на соодветно ниво.
Но кој ќе ја изнајмува компјутерската моќ од контејнерот во рурална Африка наместо да ја купува од компаниите Амазон или Гугл?
„Не знаеме со 100 отсто сигурност дали ова ќе успее“, вели Хершковиц.
Тој тврди дека технолошките гиганти со години резервирале голем дел од светските компјутерски капацитети, принудувајќи ги помалите компании да бараат алтернативи. Покрај тоа, контејнерот со компјутери може да се постави за неколку недели или месеци, додека за изградба на огромен центар на податоци се потребни неколку години.
„Сакаме да видиме дека електрификацијата повеќе не е најголем проблем. Дека поголем проблем е тоа што електрификацијата мора да биде достапна“, вели Херсман.
Во Америка спорот околу центрите на податоци се води околу прашањето кој добива пристап до електричната енергија. Во руралната Африка, проектот „Имерџент грид“ испитува дали компјутерите можат да помогнат во финансирањето на тој пристап, а притоа никогаш да не им ја одземаат струјата на луѓето.
Фото: