Речиси секој човек барем еднаш во животот почувствувал печење, тежина или болка во желудникот. Најчесто овие симптоми се последица на гастритис, функционална диспепсија или други бенигни заболувања и се повлекуваат со промена на животните навики или соодветна терапија. Сепак, кај мал дел од пациентите токму овие навидум вообичаени тегоби можат да бидат прв знак на едно од најсериозните заболувања на дигестивниот систем – карциномот на желудник.
Според најновите проценки на Меѓународната агенција за истражување на ракот (International Agency for Research on Cancer – IARC), во светот секоја година се дијагностицираат повеќе од 970.000 нови случаи на карцином на желудник, а речиси 660.000 луѓе ја губат битката со ова заболување. Иако во последните децении во многу земји е забележано постепено намалување на инциденцата, благодарение на подобрените животни услови, намалената преваленца на Helicobacter pylori инфекцијата и напредокот во дијагностичките и терапевтските методи, карциномот на желудник и понатаму претставува значаен јавно-здравствен предизвик. Главната причина за високата смртност не е само биолошката агресивност на болеста, туку и фактот што кај голем број пациенти дијагнозата се поставува дури во понапредната фаза, кога можностите за куративно лекување се значително ограничени.
Најголемиот предизвик не лежи само во биолошката природа на болеста, туку и во фактот дека карциномот на желудник во своите рани стадиуми најчесто не предизвикува специфични симптоми. Почетните тегоби, како чувство на тежина по оброк, подуеност, намален апетит, киселини или лесна болка во горниот дел на абдоменот, лесно можат да се помешаат со значително почести и безопасни состојби, како гастритис или функционална диспепсија. Поради тоа, многу пациенти со месеци, а понекогаш и со години, ги припишуваат симптомите на „обичен гастритис“, одложувајќи го лекарскиот преглед и поставувањето на точната дијагноза.
Добрата вест е дека карциномот на желудник не се развива преку ноќ. Кај најголем дел од пациентите станува збор за постепен процес што се одвива во текот на повеќе години, при што на малигната трансформација ѝ претходат јасно препознатливи преканцерозни промени на желудочната слузница. Ова отвора можност за навремено откривање на болеста и интервенција во фаза кога лекувањето е значително поуспешно, а шансите за целосно излекување се најголеми. Токму затоа препознавањето на ризичните фактори, алармантните симптоми и навременото упатување на гастроскопија имаат клучно значење во современиот пристап кон ова заболување.
Целта на оваа статија е на едноставен, разбирлив и научно заснован начин да ги доближи најважните информации за карциномот на желудник – како настанува болеста, кои се факторите што го зголемуваат ризикот за нејзин развој, кои симптоми не треба да се игнорираат, кога е неопходно да се изведе гастроскопија, како се поставува дијагнозата и кои се современите можности за лекување. Посебен акцент е ставен на важноста на раното откривање, бидејќи токму тоа претставува еден од најзначајните предуслови за успешно лекување и подобро преживување на пациентите.
Не секоја болка во желудникот значи карцином, но секоја упорна и необјаснета тегоба заслужува внимание. Во медицината, особено кога станува збор за карциномот на желудник, навременото препознавање на предупредувачките знаци често ја прави разликата помеѓу рано откриена, потенцијално излечива болест и доцна поставена дијагноза со ограничени терапевтски можности. Информираноста, редовните лекарски контроли кај ризичните лица и навременото дијагностицирање остануваат едни од најмоќните сојузници во борбата против ова сериозно заболување.
Што претставува карциномот на желудник?
„Како од здрава желудочна слузница се развива малиген тумор?“
Слика 1. Анатомија на желудникот со означени анатомски региони (кардија, фундус, корпус, антрум и пилорус). Познавањето на овие анатомски целини е важно бидејќи локализацијата на туморот влијае врз симптомите, изборот на хируршкиот третман и прогнозата на болеста.
Желудникот е шуплив мускулен орган сместен помеѓу хранопроводот и дванаесетпалечното црево, кој има централна улога во варењето на храната. Освен што претставува привремен резервоар за внесената храна, тој овозможува нејзино механичко мешање и почетна хемиска обработка под дејство на желудочната киселина и дигестивните ензими.
Внатрешноста на желудникот е обложена со желудочна слузница, составена од различни типови клетки кои постојано се обновуваат, што е неопходно за одржување на нејзината заштитна и секреторна функција.
Во нормални услови, обновувањето на клетките претставува строго контролиран физиолошки процес. Меѓутоа, под влијание на долготрајно воспаление, инфекција со Helicobacter pylori, генетски промени и други ризик фактори, може да дојде до нарушување на механизмите што го регулираат клеточниот раст и диференцијација. Со текот на времето, овие промени можат да доведат до појава на клетки кои постепено ги губат своите нормални карактеристики и стекнуваат способност за неконтролирано размножување, што претставува основа за развој на малиген тумор.
Малигните тумори на желудникот претставуваат хетерогена група неоплазми кои потекнуваат од различни клетки на желудочниот ѕид. Во повеќе од 90–95% од случаите станува збор за аденокарцином, кој се развива од жлездените клетки на желудочната слузница и претставува убедливо најчестиот хистолошки тип. Значително поретко се среќаваат гастрични лимфоми, гастроинтестинални стромални тумори (GIST) и невроендокрини тумори, кои имаат различно потекло, биолошко однесување и терапевтски пристап.
Иако најчесто се зборува за „рак на желудник“ како за едно заболување, аденокарциномите всушност претставуваат хетерогена група тумори со различни морфолошки, молекуларни и клинички карактеристики. Во клиничката практика најшироко е прифатена Lauren-овата класификација, според која аденокарциномите се делат на интестинален и дифузен тип. Интестиналниот тип почесто се поврзува со хроничен гастритис, инфекција со Helicobacter pylori и преканцерозни промени на желудочната слузница, додека дифузниот тип има поагресивен биолошки тек, почесто се јавува кај помлади пациенти и е поврзан со генетски фактори.
Покрај хистолошките разлики, значајна е и анатомската локализација на туморот. Во минатото, најголем дел од карциномите биле локализирани во дисталниот дел на желудникот, особено во антрумот. Денес, особено во развиените земји, се забележува зголемување на зачестеноста на туморите во проксималниот дел на желудникот и гастроезофагеалниот спој. Оваа промена најверојатно е резултат на комплексна интеракција помеѓу промените во животниот стил, порастот на дебелината, гастроезофагеалната рефлуксна болест и другите фактори на ризик.
Иако карциномот на желудник претставува сериозно малигно заболување, важно е да се нагласи дека неговиот развој најчесто е постепен процес кој се одвива во текот на повеќе години. За разлика од многу други малигни болести, кај ова заболување во голем број случаи постои јасно препознатлива низа на преканцерозни промени. Разбирањето на овие промени претставува основа за современата превенција, раното откривање и навременото лекување на болеста. Еден од најдобро проучените модели што го објаснува овој постепен процес е Correa каскадата, која го опишува патот од нормална желудочна слузница, преку серија преканцерозни промени, до развој на аденокарцином.
Како настанува карциномот на желудник?
Ракот на желудник најчесто не се развива преку ноќ – тој е резултат на постепен процес што може да трае со години, па дури и децении.
Слика 2. Correa каскада – постепен развој на преканцерозните промени што можат да доведат до аденокарцином на желудникот. Процесот започнува со хронично воспаление на желудочната слузница и доколку не се прекине, може да напредува до малигна трансформација.
Развојот на карциномот на желудник кај најголем број пациенти не претставува изолиран настан, туку постепен процес на акумулација на морфолошки и молекуларни промени во желудочната слузница. Најдобро проучениот модел што го објаснува овој процес е Correa каскадата, опишана од колумбискиот патолог Пелаио Кореа, која и денес претставува основа за разбирање на интестиналниот тип аденокарцином на желудникот.
Процесот најчесто започнува со долготрајна инфекција со Helicobacter pylori, бактерија која колонизира делови од желудочната слузница и предизвикува хронично воспаление. Кај повеќето лица инфекцијата не доведува до карцином, но кај дел од пациентите, особено кога се присутни дополнителни ризик фактори, воспалението постепено предизвикува структурни промени во слузницата.
Како што воспалението трае, нормалните желудочни жлезди почнуваат да исчезнуваат и се заменуваат со нефункционално ткиво, состојба позната како атрофичен гастритис. Во оваа фаза желудникот постепено ја губи својата нормална структура и способност за лачење на желудочен сок.
Следната фаза е интестиналната метаплазија, при која клетките на желудочната слузница се заменуваат со клетки кои наликуваат на оние од тенкото или дебелото црево. Иако оваа промена сама по себе не претставува карцином, таа се смета за важна преканцерозна состојба која бара внимателно следење.
Со понатамошното натрупување на генетски и епигенетски оштетувања може да се развие дисплазија, односно појава на клетки со изразени структурни и функционални нарушувања. Дисплазијата претставува последната преканцерозна фаза и значително го зголемува ризикот за развој на инвазивен аденокарцином.
Иако Correa каскадата го прикажува типичниот пат на развој на интестиналниот тип аденокарцином, важно е да се нагласи дека не секој пациент ќе помине низ сите овие фази, ниту пак секоја инфекција со Helicobacter pylori неизбежно ќе доведе до карцином. На ризикот влијаат бројни фактори, меѓу кои генетската предиспозиција, вирулентноста на бактеријата, начинот на исхрана, пушењето, возраста и влијанијата од животната средина.
Кои се симптомите на карциномот на желудник?
„Кога желудникот испраќа сигнал дека нешто не е во ред?“
Една од најголемите тешкотии во навременото откривање на карциномот на желудник е тоа што болеста во своите рани стадиуми најчесто не предизвикува карактеристични симптоми. Кај голем број пациенти промените се развиваат постепено и остануваат незабележани, додека присутните тегоби често се благи и неспецифични. Поради тоа, тие лесно можат да се препишат на гастритис, функционални дигестивни нарушувања, неправилна исхрана или секојдневен стрес.
Како што болеста напредува, симптомите стануваат поизразени и почесто се јавуваат во комбинација. Нивниот интензитет зависи од големината на туморот, неговата локализација во желудникот и степенот на локално или далечно ширење. Важно е да се нагласи дека ниту еден од овие симптоми сам по себе не значи дека лицето има карцином на желудник, но нивното упорно присуство или постепено влошување претставува причина за лекарски преглед и, доколку е потребно, гастроскопија.
Слика 3. Најчести симптоми поврзани со карциномот на желудник. Интензитетот и комбинацијата на симптомите зависат од локализацијата и стадиумот на болеста
Најчестите симптоми на карциномот на желудник се:
• чувство на тежина или непријатност во горниот дел на стомакот;
• рана ситост, односно чувство на исполнетост по внесување мала количина храна;
• намален апетит;
• мачнина, со или без повраќање;
• болка или печење во горниот дел на стомакот;
• ненамерно губење на телесната тежина;
• замор и слабост, најчесто како последица на анемија;
• црна столица (мелена), која може да биде знак на крварење од желудникот;
• повраќање крв (хематемеза), што претставува алармантен симптом и бара итна медицинска проценка.
Во зависност од локализацијата на туморот, можат да се јават и специфични симптоми. Карциномите локализирани во пределот на кардијата и гастроезофагеалниот спој почесто предизвикуваат тешкотии при голтање (дисфагија), додека туморите во антрумот или пилорусот можат да доведат до забавено празнење на желудникот, чувство на преполнетост, гадење и повторливи повраќања.
Иако овие симптоми можат да се сретнат и кај многу други, значително почести заболувања, нивното траење повеќе недели, постепеното влошување или појавата на алармантни знаци не треба да се игнорираат. Навременото препознавање на симптомите и упатувањето на гастроскопија претставуваат еден од најважните чекори кон рано откривање на болеста и подобри можности за успешно лекување.
Автор: д-р Владимир Михајлоски, специјалист по абдоминална хирургија