Која земја има еден од најдобрите образовни системи во Европа?

Кога станува збор за најдобрите училишни системи во светот, со години како пример се наведуваше Финска. Меѓутоа, последниве години вниманието на образовните експерти сѐ повеќе го привлекува уште една, многу помала европска земја - Естонија.

Оваа држава со над 1,3 милиони жители со години остварува резултати кои ја сместуваат меѓу најуспешните образовни системи во Европа. На последното големо ПИСА-тестирање, спроведено во 2022 година, естонските петнаесетгодишници остварија резултати над просекот на ОЕЦД во сите три области – математика, читање и природни науки.

Естонија оствари 510 бода од математика, 511 од читање и 526 од природни науки. Просекот на ОЕЦД изнесуваше 472 бода од математика, 476 од читање и 485 од природни науки.

Меѓу најдобрите во Европа

Особено е интересно колку ученици успеваат да достигнат барем основно ниво на знаење. Во математика го достигнале 85 отсто од естонските ученици, во споредба со 69 отсто од учениците во просекот на ОЕЦД. Во читање основното ниво го достигнале 86 отсто од учениците, додека во природните науки тоа им успеало дури на 90 отсто од учениците.

Естонија сепак не е број еден во светот. На ПИСА-тестирањето во 2022 година Сингапур оствари најдобри резултати во сите три области, додека успешни беа и Јапонија, Јужна Кореја и други источноазиски образовни системи.

Сепак, Естонија се издвојува како еден од најуспешните европски примери. Што прават поинаку?

Оценките постојат, но не се единствената цел

Спротивно на идејата дека најдобрите училишни системи едноставно ги укинуваат оценките, Естонија има систем на оценување. Во основните училишта предвидена е скала од 1 до 5, при што петката означува „многу добар“, четворката „добар“, тројката „задоволителен“, двојката „лош“, а единицата „слаб“.

Меѓутоа, законот овозможува во прво и во второ одделение од основното училиште да се користат и описни оценки, без бројчена вредност.

Уште поинтересно е како Естонците ја дефинираат целта на оценувањето.

Според нивниот национален курикулум, оценувањето не служи само за да се утврди колку научил ученикот. Тоа би требало да го поддржи развојот на ученикот, да му даде повратна информација, да поттикне самостојно учење и да му помогне на наставникот да ја приспособи својата работа на потребите на ученикот.

На учениците и на родителите училиштата мора најмалку двапати во текот на учебната година да им обезбедат и писмена повратна информација за однесувањето на ученикот, вклучувајќи го неговото внимание и односот кон работата.

Наставниците имаат голема слобода

Еден од најважните елементи на естонскиот образовен систем е автономијата на наставниците и училиштата.

Најновото истражување на ОЕЦД, ТАЛИС 2024, покажа дека естонските наставници пријавуваат поголема автономија во изведувањето на наставата во однос на просекот на ОЕЦД. Директорите на училиштата наведуваат силна вклученост на наставниците во донесувањето одлуки за курикулумот, наставата и другите училишни политики.

Со други зборови, државата одредува што би требало учениците да знаат и кои компетенции треба да ги стекнат, но на наставниците им остава значителен простор сами да одлучат како ќе стигнат до тие цели.

Не станува збор само за петки

Естонскиот национален курикулум го нагласува и формативното вреднување – следењето на напредокот на ученикот во текот на самиот процес на учење.

Една од алатките може да биде, на пример, портфолио во кое се чуваат ученичките работи, но и анализи и повратни информации. Целта е ученикот да не добие само конечна оценка, туку да разбере што веќе знае, каде греши и што треба да направи за да напредува.

Тоа е важна разлика во расправите за тоа дали оценките се добри или лоши.

Естонскиот пример не покажува дека за добри резултати е потребно да се укинат оценките. Покажува дека оценката може да биде само еден дел од многу поширок систем на следење и поддршка на ученикот.

Естонија, сепак, не треба да се идеализира.

Резултатите од ПИСА-тестирањето од 2022 година беа послаби отколку во 2018 година во математика и читање, додека во природните науки останаа приближно на исто ниво. Во споредба со 2012 година се зголеми и уделот на ученици кои не го достигнуваат основното ниво на знаење.

Сепак, дури и по тој пад, естонските ученици останаа значително над просекот на развиените земји.