Во поголемиот дел од минатиот век нафтата беше столбот на глобалната економија.
Таа ги напојуваше фабриките, сообраќајот и трговијата и помагаше да се утврди кои земји се збогатуваат, а кои останаа зависни. Контролата врз протокот на сирова нафта честопати се претвораше во влијание врз инфлацијата, индустриското производство и, во критични моменти, исходот од војните.
Тоа влијание не исчезна. Цените на нафтата сè уште имаат моќ да ги нарушат економиите. Ненадејните зголемувања можат брзо да влијаат врз инфлацијата, да ги комплицираат одлуките на централните банки и да извршат притисок врз јавните финансии. За владите, енергетската безбедност останува постојана грижа, особено кога геополитичките тензии растат.
Но, темелите на глобалната моќ се менуваат. Како што економиите стануваат електрифицирани, а дигиталните технологии се шират низ секој слој на производство, во фокусот доаѓа различен вид ресурс.
- Блискиот Исток има нафта. Кина има ретки метали - истакнал кинескиот државник Денг Сјаопинг во 80-тите години, во време кога нафтата ја дефинираше глобалната моќ.
Децении подоцна, таа забелешка изгледа зачудувачки визионерска.
Од црно злато до стратешки метали
Улогата на нафтата во глобалната економија е далеку од завршена. Светската потрошувачка е сè уште над 100 милиони барели дневно, а повеќето прогнози сугерираат дека побарувачката ќе остане силна и во наредната деценија, дури и додека енергетската транзиција напредува нерамномерно. Пазарите на нафта се изградени за обем и флексибилност. Сировата нафта може да се транспортира преку океаните и да се складира. Кога снабдувањето е нарушено, системот обично може да се приспособи, понекогаш болно, но често брзо.
Ретките метали, пак, заземаат радикално поинаква позиција. Тие не се согоруваат за енергија, ниту се тргуваат во огромни дневни количини. Наместо тоа, тие се длабоко вкоренети во технологиите што ја поткрепуваат електрификацијата, автоматизацијата и дигиталната инфраструктура. Трајните магнети направени од ретки метали се клучни компоненти во моторите на електричните возила, ветерните турбини, роботиката, воздухопловните системи и напредната воена опрема. Тие се сè поважни за центрите за податоци и инфраструктурата поврзана со вештачката интелигенција.
Аналитичарот за стоки на Банка на Америка, Лосон Виндер, презентира нови податоци кои сугерираат дека глобалната побарувачка за неодимиумски магнети, еден од најкорисните ретки метали, би можела да расте со годишна стапка од околу 9 % до 2035 година.
Побарувачката за роботика би можела да порасне за речиси 29 %. Во САД бројките се уште повисоки. Се предвидува дека побарувачката за магнети ќе порасне петкратно до 2035 година, со годишна стапка на раст од околу 18 %. Европската побарувачка би можела да порасне за околу 2,5 пати во истиот период. За споредба, се предвидува дека глобалната побарувачка за нафта ќе забави на далеку под 1 % годишно, во истиот период.
Побарувачката значително ја надминува понудата
Иако побарувачката за ретки метали расте, Европа практично нема домашни капацитети за рударство или преработка на ретки метали. Банката на Америка очекува постојан недостиг на понуда во регионот, со зголемување на дефицитите како што побарувачката расте од веќе високата основа.
Во однос на капацитетот за преработка, Банката на Америка проценува дека Кина учествува со околу 87 % во глобалниот капацитет за претворање на ископаниот материјал во посебни производи, што производителите можат да ги користат.
Во однос на суровините, Кина поседува околу 49 % од глобалните резерви на оксиди на ретки метали и произведува околу 69 % од глобалното производство.
Затоа ретките метали создаваат структурна ранливост. Тие се помалку стока на пазарот, а повеќе систем на производство: систем во кој обемот, експертизата и интеграцијата се поважни од самата геологија.
Ограничувачки фактори се преработката, рафинирањето и производството на магнети - фази на синџирот на снабдување кои се технички сложени, еколошки барани и капитално интензивни.
Кинеските контроли на извозот воведени во април 2025 година експлицитно го истакнаа ова. За неколку извози на средни и тешки ретки метали, сега се потребни лиценци и декларации за крајна употреба.
Влијанието на вештачката интелигенција
За Џорди Висер, раководител на истражување за макроповрзаноста во „22В рисрч“, ретките метали се дел од поголема приказна - изградбата на „физичка вештачка интелигенција“.
-Физичкото ширење на вештачката интелигенција создава акутна зависност од стоките, каде што Кина доминира во глобалните синџири на снабдување - истакнал тој.
Вештачката интелигенција не е само софтвер и центри за податоци. Вклучува хардвер како што се роботи, сензори, мотори, батерии и енергетски системи.
- Транзицијата бара замена на ретки елементи за трајни магнети во моторите на електричните возила, литиум и напредни материјали за батерии за преносни системи со вештачка интелигенција и складирање енергија, како и преработени материјали како што се рафиниран графит и кобалт, каде што западните капацитети едвај постојат - објаснува Висер.
Висер нагласува дека ова е прашање на време, колку што е и стратешко.
- Дури и додека САД и Европа се тркаат да изградат инфраструктура за вештачка интелигенција, тие остануваат структурно зависни од кинеските процесорски капацитети. Ова е стратешка ранливост што не може да се реши во временската рамка што ја бара технологијата - предупредува Висер.
И покрај трката за декарбонизација на глобалната економија, нафтата останува неопходна. Нејзината цена ги одредува очекувањата за инфлација и сè уште ги обликува глобалните трговски биланси. Но, во претстојната индустриска ера дефинирана со автоматизација, електрификација и вештачка интелигенција, ретките метали сè повеќе одредуваат што може да се гради и кој може да го направи тоа.
- Ова создава огромни можности за производителите и огромни предизвици за владите и крајните корисници, кои сакаат да го обезбедат синџирот на снабдување - вели Виндер.
Иако нафтата сè уште ја напојува сегашноста, ретките метали сè повеќе одредуваат кој може да ја гради иднината.
Извор: forbes.dnevnik.hr
Фото: Freepik