Зошто некои луѓе бегаат од одговорност кога ќе настане проблем

Додека сè функционира, некои луѓе со задоволство ги истакнуваат својата улога, одлуки и заслуги. Меѓутоа, кога проблемот ќе стане видлив и кога треба да се објасни кој што направил, нивната приказна се менува. Одеднаш не биле известени, не учествувале во носењето на одлуката или, како што тврдат, верувале дека сè е во ред. Зошто на некои луѓе им е толку тешко да кажат: „Згрешив“?

Преземањето одговорност не е само признание дека нешто сме направиле. Тоа подразбира подготвеност да ги прифатиме последиците од своите одлуки, да го исправиме она што можеме и да ја поднесеме можноста другите да го променат мислењето за нас.

Токму тука настанува проблемот. За личност на која положбата, авторитетот и сликата за сопствената способност ѝ се многу важни, признавањето на грешката може да ѝ изгледа како сериозна закана. Наместо да каже што навистина се случило, таа почнува да ја намалува својата улога, го менува редоследот на настаните или бара некој на кого би можела да ја префрли одговорноста.

Кога „јас сум заслужен“ ќе стане „ништо не знаев“

Во психологијата е познат образецот наречен самоподдржувачка пристрасност. Тоа е склоност успесите почесто да им ги припишуваме на сопствените способности, знаење и труд, а неуспесите на надворешните околности, другите луѓе или информациите што наводно сме ги немале.

Голема метаанализа, објавена во списанието „Психолоџикал булетин“, опфати 266 истражувања и 503 независни резултати. Покажа дека оваа пристрасност е широко распространета, иако нејзината изразеност зависи од возраста, културата и психолошката состојба на личноста. Со други зборови, луѓето често ги доживуваат сопствените успеси како доказ за своите квалитети, додека за негативните исходи полесно наоѓаат причини надвор од себе.

Тоа не значи дека секој што се брани е нечесен. Понекогаш човекот навистина ги немал сите информации или не можел да влијае врз исходот. Проблемот постои кога личноста ќе почне да го негира она што го знаела, ја намалува својата моќ на одлучување или се прикажува себеси како набљудувач на настаните во кои активно учествувала.

Зошто е толку тешко некои да признаат грешки

Да се признае грешка значи да се прифати јазот меѓу сликата што ја имаме за себе и она што сме го направиле. Личноста која себеси се гледа како способен раководител тешко прифаќа дека погрешно го проценила вработениот. Некој што верува дека добро ја контролира ситуацијата може долго да прикрива проблем бидејќи неговото пријавување истовремено би открило и дека не успеал да го реши.

Колку повеќе време, авторитет и углед се вложени во некоја одлука, толку потешко може да биде да се откаже од неа. Признанието тогаш не гласи само: „Оваа одлука не беше добра“, туку се доживува како: „Јас не сум доволно способен“. За да ја заштити сликата за себе, човекот почнува да ја приспособува приказната.

Тогаш можат да се појават различни облици на однесување:

негирање на одговорноста – личноста признава дека проблемот постоел, но ја негира сопствената улога
селективно незнаење – тврди дека не го знаела она што сега не ѝ одговара дека го знаела
намалување на проблемот – вели дека ситуацијата не била сериозна или дека никој не можел да ги предвиди последиците
префрлање на вината – одговорноста ја насочува кон колегите, вработените или околностите
управување со впечатокот – се обидува пред претпоставените да ја зачува сликата за себе како способна и доверлива личност
барање жртвено јагне – издвојува една личност како главен виновник за проблемот кој настанувал подолго и во кој учествувале повеќе луѓе.

Особено збунува кога личноста, откако проблемот ќе излезе на виделина, почнува да ги испрашува другите како дури сега да се обидува да дознае што се случило. Таквото однесување може да биде искрен обид да се соберат информации, но може да претставува и подготвување одбрана: кој што рекол, што постои во пишана форма и на кого може да се префрли дел од одговорноста.

Како да се поставите кон личност која ја менува приказната

Расправијата за тоа „кој каков човек е“ најчесто не води никаде. Личноста која веќе се обидува да ја заштити својата позиција веројатно нема да ја признае одговорноста затоа што колегите ѝ објасниле дека не е во право. Многу покорисно е да се остане мирен и да се држат проверливи факти.

Треба да се зборува само за она на кое лично сме присуствувале, да се наведе кога нешто се случило и, ако е можно, да се сочуваат е-пораките, пораките и договореното. По важен состанок корисно е да се испрати кратко пишано резиме за она што е заклучено.

Реченицата „Можам да зборувам само за информациите што ги имав и настаните на кои присуствував“ ја штити личноста од вовлекување во нагаѓања и туѓи конфликти. Еднакво е важно да не се менува историјата само затоа што некој има повисока функција.

Целта не е јавно да се понижи оној што погрешил, ниту да му се врати со иста мера. Целта е да се спречи фактите да бидат заменети со верзија на настаните која во моментот најмногу ѝ одговара на личноста со најголема моќ.

Одговорноста не е слабост, туку способност да се поправи грешката

Луѓето што признаваат грешка понекогаш краткорочно можат да изгубат дел од угледот. Сепак, долгорочно обично задржуваат повеќе доверба од оние што се обиделе да ја прикријат својата улога.

Реченицата „Погрешив, ова беше мој дел од одговорноста и еве што ќе направам“ не покажува неспособност. Таа покажува дека личноста може да ја поднесе непријатноста, да ги согледа последиците од своите одлуки и нешто да научи.