Истражувачите проучуваа што се случува со човечкиот мозок кога реалноста ненадејно ќе отстапи од она што сме го очекувале. Еден од најзабележителните знаци на таквата реакција се проширените зеници.

-Проширувањето на зениците сигнализира нагол пораст на возбудата, а нашите откритија ја поддржуваат идејата дека тие брзи флуктуации на возбудата прават нешто корисно во мозокот - вели Мет Насар, вонреден професор по невронаука и когнитивни и психолошки науки на Универзитетот „Браун“.

Според него, по изненадувачкиот настан мозокот како да преминува во режим на „освежување“. Со други зборови, изненадувањето можеби не служи само за да нè стресе за момент. Тоа би можело да му помогне на мозокот да се ослободи од застарените очекувања и да се приспособи на новата ситуација.

Зениците не реагираат само на количеството светлина

Големината на зениците долго време се поврзуваше првенствено со количеството светлина што влегува во окото. Сепак, истражувањата од последниве години покажуваат дека нивното ширење и стеснување е многу посложен процес. Зениците можат да се прошират како одговор на когнитивен напор, физички напор и емоционална возбуда, а врз нивната големина можат да влијаат и одредени лекови. Промените во зениците дури можат да дадат одредени информации за внатрешните процеси, на пример, за тоа што замислува личноста или на кои спомени се сеќава за време на спиењето. Интересно е и дека дијаметарот на зениците редовно се менува во координација со дишењето. Вообичаено се шират при издишувањето, а се стеснуваат на почетокот на вдишувањето, пишува „Сајенс алерт“.

Важна улога има еден мал дел од мозокот

Кога нешто ќе нè изненади, промените во нивото на возбуда се делумно поврзани со активноста на структурата наречена локус церулеус. Станува збор за мала група на неврони сместена во мозочното стебло. Таа е главен извор на норадреналин, односно норепинефрин - невротрансмитер и хормон кој учествува во реакцијата на организмот позната како „бори се или бегај“. Локус церулеус често се активира по неочекувани настани. Зголемената активност на оваа структура е поврзана со промените во големината на зениците, но и со одредени мозочни бранови кои можат да се регистрираат со електроенцефалографија, односно ЕЕГ. Научниците и претходно пронајдоа докази за ненадејни скокови на норепинефрин и други показатели за зголемена возбуда по изненадувачки настани. Сепак, не беше јасно за што всушност служи таа реакција и како влијае врз нашето однесување.

Токму тоа се обидоа да го истражат Насар и неговите колеги.

Во истражувањето учествувале 63 здрави возрасни луѓе

За експериментот истражувачите регрутирале 63 здрави возрасни учесници. Учесниците набљудувале низа обоени дамки на екран. На почетокот требало да запаметат кои бои тукушто ги виделе. Потоа задачата се променила. Учесниците требало да предвидат која боја ќе се појави на следната слика, користејќи ги обрасците што претходно ги научиле. Додека ја решавале задачата, истражувачите ги следеле нивните физиолошки реакции. Бележеле, меѓу другото, ЕЕГ сигнали и промени во дијаметарот на зениците. Целта била да се види како мозокот реагира во моментот кога ќе се случи нешто што не се вклопува во претходно научениот образец.

Кога очекувањето е погрешно, зениците се шират

За време на експериментот на екранот повремено се појавувале бои кои не одговарале на предвидувањата на учесниците.
Токму тогаш било забележано ширење на зениците.
Истовремено дошло до зголемување на специфични мозочни бранови поврзани со минливата возбуда и со активирањето на системот локус церулеус/норепинефрин. Но истражувачите ги заинтересирало она што се случувало по тој момент. Се покажало дека учесниците кои имале таква реакција по изненадувањето покажале и промени во учењето кои одговарале на новонастанатата ситуација, како и намалена перцептивна пристрасност.
Податоците за зениците и мозочните бранови сугерираат дека учесниците учеле од изненадувањето и ја користеле новата информација за да обликуваат идни предвидувања. Тоа би можело да функционира како механизам за „освежување“ на мозокот – старото очекување повеќе не е доволно добро, па мозокот мора да го приспособи на новите информации.