Картата на писменоста во Југославија од пописот на ФНРЈ во 1961 година не прикажува само статистика, туку открива длабока развојна поделба на земјата, речиси како во истата држава истовремено да постоеле два света.

Картата што служи како илустрација всушност ја отсликува повоена Југославија. Пописот се состоел од 21 прашање и дополнителен лист со податоци за домаќинството и прашалник за станот, како и упатство за пополнување. Ова бил петти попис по ред од настанокот на Југославија.

Пописот покажа дека образовно најнапредни биле северозападните делови на тогашна Југославија. Словенија речиси целосно влегува во зоната на најниска неписменост, а многу добро стоеле и големи делови од Хрватска, особено северот, Истра и поширокиот градски појас. Овие делови од Југославија на почетокот на 60-тите години имале постабилна училишна мрежа, поповолна социјална структура и посилно наследство од раната модернизација.


Наспроти тоа, најтешката слика се гледа во јужните, југозападните и во делови од централните области на Југославија. На картата највпечатливите зони на висока неписменост се видливи на Косово, во голем дел од Босна и Херцеговина, во одделни делови од Санџак, северна и источна Црна Гора, како и во делови од Македонија. Таму неписменоста повеќе не е можно да се набљудува како осамен општествен проблем. Таа била симптом на пошироко заостанување, послободно развиена патна и училишна инфраструктура, посиромашно село и бавна трансформација на традиционалното општество.

Во краиштата со повисока неписменост животот многу подолго се одвивал во рамките на локалната заедница, без посилен допир со градот, индустријата и институциите. Образованието таму почесто било привилегија отколку стандард.

Дополнително, истражувањата покажуваат дека проблемот бил поизразен кај жените отколку кај мажите, што особено ги погодувало потрадиционалните и селските средини. Во публикацијата на Музејот на Југославија, заснована на статистички извори, се наведува дека во 1961 година во Југославија 21 отсто од населението било неписмено, како и дека разликите меѓу републиките биле огромни. Додека во Словенија аналфабетизмот речиси исчезнал, во одделни села на Косово немало ниту едно писмено лице кое би можело да ги попишува неписмените.

Тоа е можеби и најсилниот заклучок од оваа карта. Југославија во 1961 година формално била една држава, но образовно не била единствен простор. Нејзиниот северозапад веќе длабоко влегувал во ерата на масовно школување, додека одделни јужни и внатрешни краишта и понатаму воделе битка со елементарната писменост.

Повоена Југославија започнала голема кампања за описменување, отворала училишта и го ширела основното образование, но ниту до 60-тите години не успеала да ги поништи повеќедецениските, а на некои места и повеќевековните разлики. Тој процес бил бавен, макотрпен и нерамномерен.

Пописот од 1961 година е драгоцен историски документ за тоа како изгледа земјата кога образованието не е рамномерно распоредено. Таму каде што училиштата, градовите и институциите порано фатиле корен, неписменоста се повлекувала побрзо. Таму каде што сиромаштијата, изолацијата и традиционалните обрасци подолго опстанувале, неписменоста се задржала како тврдокорна општествена лузна.

Извор: Nova.rs
Фото: Screenshot/YouTube