Речиси 2.000 астероиди што моментално се следат имаат барем теоретска, односно „ненулта“ можност во текот на следните стотици години да удрат во Земјата. Ова е податок на Европската вселенска агенција (ЕСА), која во ноември 2025 година објави дека бројот на познати астероиди блиски до Земјата ја достигна големата пресвртница од 40.000 објекти. Бројката од речиси 2.000 потенцијални објекти на прв поглед може да звучи многу вознемирувачки, но ЕСА нагласува дека мнозинството од тие астероиди не претставуваат вистинска опасност за нашата планета. Голем дел од нив се многу мали, а кај повеќето веројатноста за удар е исклучително ниска, често помала од еден процент.

Сепак, бројот на објекти што денес систематски се откриваат и следат покажува колку напредувала потрагата по потенцијално опасни вселенски тела во текот на последните децении.

Што се смета за астероид близок до Земјата?

Астероидите се карпести остатоци настанати во раниот период на формирањето на Сончевиот Систем пред повеќе од четири милијарди години. Повеќето од нив кружат околу Сонцето во главниот астероиден појас помеѓу Марс и Јупитер. Астероид близок до Земјата, односно НЕА според англиската кратенка за „near-Earth asteroid“, е објект чија орбита го доведува на приближно 45 милиони километри од орбитата на Земјата. Тоа е речиси 0,3 астрономски единици, односно доволно блиску за експертите за планетарна одбрана постојано да го следат.

Таквата оддалеченост во секојдневните мерила е огромна, но во астрономски размери е доволно мала за движењето на тие тела да се проучува. Целта не е само нивно откривање, туку што попрецизно пресметување на нивните идни патеки и утврдување дали постои каков било ризик од судир со Земјата.

Првиот таков астероид е откриен уште во 1898 година

Првиот познат астероид близок до Земјата беше Ерос, откриен во 1898 година. Го откри германскиот астроном Карл Густав Вит во опсерваторијата Уранија во Берлин, а независно го пронајде и Огист Шарлоа во Ница. Ерос е со пречник од приближно 30 километри, а неговата орбита го доведува на околу 22 милиони километри од Земјата. По тоа откритие напредокот беше релативно бавен. Ситуацијата почна драматично да се менува во текот на 90-тите години, кога беа пуштени телескопи специјално наменети за систематско барање астероиди. Оттогаш бројот на познати објекти почна нагло да расте. Лука Конверси, раководител на Центарот за координација на објекти блиски до Земјата при ЕСА, опиша колку брзо се проширила потрагата.

- Бројот на откритија расте експоненцијално, со илјада на почетокот на векот на 15.000 во 2016 година и 30.000 во 2022 година. Како што новите генерации телескопи ќе влегуваат во употреба, очекуваме бројот на познати НЕА-ови да продолжи да расте со уште побрз темпо - рече Конверси.

Само во последните три години пред достигнувањето на границата од 40.000 беа пронајдени приближно 10.000 нови астероиди блиски до Земјата. Денес тој број дополнително се зголеми. Центарот за координација на објекти блиски до Земјата при ЕСА во септември 2026 година наведува повеќе од 42.000 познати НЕА-ови.

Новата генерација телескопи би можела да пронајде уште десетици илјади астероиди

Научниците очекуваат темпото на откривање во иднина да биде уште поголемо. Еден од клучните инструменти во таа потрага е опсерваторијата Вера С. Рубин во Чиле, која започна со работа во 2025 година. Не е наменета исклучиво за лов на астероиди, но ЕСА очекува дека би можела да открие десетици илјади нови објекти блиски до Земјата и други мали тела од Сончевиот Систем.

Друг важен проект се телескопите Флајеј на ЕСА. Нивното широко видно поле е обликувано така што потсетува на сложено око на инсект, а токму таквиот начин на набљудување е осмислен за да се пронајдат астероиди што би можеле да поминат незабележано од постојните системи за пребарување на небото. Поради тоа, бројот на познати објекти во следните години би можел да продолжи силно да расте.

Што прават научниците кога ќе откријат нов астероид?

Откривањето нов астероид не е крај на процесот. Токму спротивното, тогаш започнува детална анализа на неговата патека. Научниците ги користат сите достапни набљудувања за да изработат модели на движењето на објектот. Посебни компјутерски програми ја пресметуваат неговата патека со години, децении, па дури и векови однапред. Врз основа на тие пресметки, експерите можат да проценат дали постои можност астероидот во некој момент да се најде на патека што би го довела до Земјата. Како што пристигнуваат нови набљудувања, пресметките повторно се ажурираат. Повеќе податоци по правило значат попрецизна патека, па проценетиот ризик може да се зголеми, но и да се намали. Еден од примерите беше астероидот 2024 YR4, чија процена на ризикот се менуваше како што научниците прибираа нови набљудувања. Центарот за координација на објекти блиски до Земјата при ЕСА е задолжен токму за следење на таквите објекти, пресметување на нивните орбити и процена на можноста за удар.

Најголемите астероиди не се она што денес најмногу ги загрижува експертите

Парадоксално, најголемите астероиди се релативно полесни за наоѓање. ЕСА наведува дека најголемите НЕА-ови, оние со пречник поголем од еден километар, се најлесни за откривање. Доколку таков објект би удрил во Земјата, последиците би можеле да бидат глобални, но научната заедница смета дека големо мнозинство од тие астероиди се веќе откриени. Затоа денес голем дел од вниманието е насочен кон помала, но потешко воочлива група. Станува збор за астероиди со пречник помеѓу приближно 100 и 300 метри. Тие се значително потешки за откривање, но евентуален удар би можел да предизвика сериозна регионална штета. Според моменталните процени, научниците досега пронашле околу 30 проценти од тие средно големи објекти. Тоа значи дека голем број од нив сè уште не се идентификувани и каталогизирани.

Треба ли да се плашиме од удар?

Бројката од речиси 2.000 астероиди со „ненулта“ можност за удар не значи дека кон Земјата се приближуваат речиси 2.000 потврдени закани. ЕСА изречно наведува дека мнозинството од тие објекти се многу мали и дека веројатноста за удар изнесува помалку од еден процент. ЕСА наведе дека ниеден од тогаш познатите објекти не претставувал причина за загриженост во предвидливата иднина. Самиот израз „ненулта можност“ треба да се разбере во контекст на долгорочно следење на орбитите. Ако за некој астероид сè уште не може со сигурност да се исклучи можноста за удар во следните стотина години, тој се следи и неговите податоци постојано се ажурираат. Колку повеќе мерења ќе приберат научниците, толку попрецизно може да се одреди неговата идна патека.

Потрагата продолжува, а бројот на откриени астероиди само ќе расте