Некои луѓе со грубост се обидуваат да го добијат она што го сакаат, додека на други им одговара самата фактичка состојба дека вознемириле некого. Психологијата нуди повеќе објаснувања, но непристојното однесување само по себе не е дијагноза.

Го прекинуваат соговорникот, се потсмеваат на неговото прашање, го навредуваат вработениот кој не може да им го исполни барањето. Кога ќе забележат дека на другата личност ѝ е непријатно, продолжуваат. По таква средба останува прашањето - зошто на возрасен човек би му одговарало да ги понижува другите?

Од еден груба постапка не можеме со сигурност да заклучиме ни каква е личноста ни што ја мотивира да го прави тоа. Меѓутоа, повторувањето на таквото однесување заслужува внимание.

Ароганцијата може да биде начин да се воспостави контрола

На некои луѓе непристојноста им служи како средство. Со повишен тон, застрашување или потсмев се обидуваат да изнудат попуштање, да го замолчат несогласувањето или да покажат кој ги одредува правилата. Психолошките истражувања на доминацијата го опишуваат токму остварувањето на влијанието преку закана и принуда, за разлика од угледот кој се стекнува со знаење и придонес.

Во секојдневието тоа може да изгледа вака: личноста навредува додека другата страна не се откаже од своето барање, а потоа се смирува бидејќи го добила она што го сака. Тоа не докажува дека ужива во туѓата болка. Можно е да ѝ одговара чувството на моќ или постигнатата корист.

Ако со таков настап редовно ја постигнува целта, може да продолжи да го користи. Тоа што ароганцијата му е корисна некому не значи дека е прифатлива, ниту пак оној што е изложен на навредување е виновен затоа што попуштил.

Друго можно објаснување е силното чувство дека на личноста ѝ припаѓа посебен третман. Чекањето, одбивањето барање или туѓото мислење можат да се доживеат како непочит.

Метаанализа објавена во 2021 година во списанието „Сајколоџикал булетин“, која опфати 437 независни истражувања и 123.043 учесници, утврди поврзаност на нарцистичките особини со агресијата. Таа поврзаност беше поизразена во ситуации на провокација. Сепак, наодот не значи дека секоја арогантна личност е нарцис, ниту дека секој со поизразени нарцистички особини ќе биде агресивен.

Ниту популарното објаснување дека зад секоја ароганција се крие несигурност не е доволно. Кај некои луѓе чувствителноста на критика и стравот од понижување можат да придонесат за груба реакција. Кај други поголема улога имаат чувството на супериорност и очекувањето повластувања. Истражувањата ги поврзуваат со агресијата и ранливите и грандиозните нарцистички особини, како и чувството на право на посебен третман. Не постои една скриена причина која ги објаснува сите возрасни луѓе што ги навредуваат другите.

Дали некому навистина му одговара кога на другата личност ѝ е непријатно?

Да, истражувањата укажуваат дека кај некои луѓе постои склоност да чувствуваат задоволство поради туѓото страдање. Во истражувањата на личноста за тоа се користи поимот секојдневен садизам. Станува збор за проучувана особина, а не за дијагноза која можеме некому да му ја припишеме врз основа на непријатен разговор.

Трудот објавен во 2019 година во списанието „Персоналити енд сошл сајколоџи булетин“ опфати осум студии со вкупно 2.255 учесници. Поизразените садистички особини беа поврзани со поголема агресија кон лицата што ги провоцирале учесниците, но и кон невини мети. Беа поврзани и со попријатни чувства за време на агресивното постапување.

Овие наоди ја поддржуваат можноста дека повредувањето на другите за некого претставува награда. Сепак, резултатите од истражувачките задачи не овозможуваат со сигурност да ги утврдиме мотивите на конкретниот колега, партнер или познајник.

Во секојдневниот однос причина за загриженост е кога личноста го повторува понижувањето и продолжува иако јасно гледа дека го повредува другото лице. Дури ни тогаш не е потребно да се поставува дијагноза за да се препознае дека однесувањето е штетно.

Разбирањето на причините не значи обврска да се трпи

„Само сум искрен“ и „Не знаеш да прифатиш шега“ можат да послужат да се избегне одговорноста за кажаното. Искреноста не бара навредување, а добрата намера не ги поништува последиците од однесувањето.

Наместо расправа за тоа каква е личноста, пополезно е да се именува постапката и границата: „Можеме да разговараме за проблемот, но не со навредување.“ Ако понижувањето продолжи, разговорот може да се прекине кога околностите го дозволуваат тоа.

Во односите во кои постои зависност, нерамнотежа на моќта или страв од последици, поставувањето граници може да биде потешко и да бара поддршка од блиски луѓе или стручњаци. Директното спротивставување не е секогаш безбедно.