Зад дипломатските насмевки, свечените вечери и срдечните средби меѓу Јосип Броз Тито и американскиот претседател Ричард Никсон се криела многу посериозна приказна. Американските разузнавачки документи и снимките од разговорите во Белата куќа откриваат дека во 1971 година југословенското раководство сериозно стравувало од можна советска интервенција.

Особено е интересен разговорот меѓу Никсон и американскиот државен секретар Вилијам Роџерс од 29 октомври 1971 година. Откако дознал што се случувало зад затворени врати на средбите меѓу југословенските и советските претставници, Никсон сфатил колку Тито бил загрижен.

- О, Боже! Па тој е преплашен до смрт - искоментирал американскиот претседател.

Неговата реакција се однесувала на стравот на Тито од Советскиот Сојуз, но и на неизвесноста за иднината на Југославија по заминувањето на нејзиниот долгогодишен претседател.

Повикот од Брежњев што го вознемирил Тито

Тензиите започнале неколку месеци претходно, во време кога Југославија се соочувала со сериозни внатрешни политички проблеми и зголемени национални тензии, особено поради настаните поврзани со Хрватската пролет.

Кон крајот на април 1971 година, советскиот лидер Леонид Брежнев телефонски го контактирал Тито и му понудил помош во решавањето на внатрешните проблеми. Меѓутоа, југословенскиот претседател ја доживеал понудата како прикриена закана за советска интервенција.

Според американски разузнавачки извештај од 2 август 1971 година, Тито на 4 јули одржал состанок со раководството на Сојузот на комунистите на Хрватска во Загреб, на кој предупредил на опасноста од можен советски напад.

Неговиот говор траел само осум минути, но бил исклучително остар. Наводно, Тито порачал дека е подготвен повторно да стане диктатор доколку советската опасност продолжи.

Стравот не бил без историска основа. Само три години претходно, во август 1968 година, трупите на Варшавскиот пакт, предводени од Советскиот Сојуз, ја нападнале Чехословачка и го задушиле реформското движење познато како Прашка пролет.

Југословенското раководство стравувало дека Москва би можела да примени слично сценарио и во Југославија. Дополнително, американските разузнавачки служби добиле информации за префрлање шест советски дивизии во Средна Азија за воени вежби, за кои југословенските служби се сомневале дека можеби се поврзани со подготовка за напад. Сепак, тоа не било доказ дека инвазијата навистина се планирала.

Тито пред Никсон тврдел дека односите со Москва се добри

Кога Тито во октомври 1971 година пристигнал во САД, јавноста можела да види срдечни средби и разговори за меѓународната политика, европската безбедност и економската соработка.

Никсон особено го интересирало што се случувало на претходните средби меѓу Тито и Брежнев.

Југословенскиот претседател, сепак, настојувал да остави впечаток дека односите со Советскиот Сојуз се добри и дека двете држави ја почитуваат меѓусебната независност.

Но, доверлив разговор што се случил набргу потоа открил сосема поинаква слика.

Тајниот разговор без преведувач открил што навистина се случувало

На 29 октомври 1971 година, американскиот државен секретар Вилијам Роџерс го повикал Никсон и му ги пренел деталите од доверливиот разговор со југословенскиот министер за надворешни работи Мирко Тепавац.

Претходната вечер Тепавац го тргнал Роџерс настрана и му се обратил на англиски јазик, без присуство на преведувач. Сакал американската администрација да дознае нешто што југословенските претставници не биле подготвени јавно да го признаат.

- Средбата со Брежнев не помина добро - му пренел Тепавац.

Министерот нагласил дека информацијата е доверлива и дека самиот Тито му наложил да ја пренесе за да стигне до американскиот претседател.

Особено го загрижувала иднината на Југославија по смртта на Тито. Се плашел дека соседните држави би можеле да ја искористат политичката неизвесност што би настанала по заминувањето на југословенскиот претседател.

Никсон бил изненаден од откритието и сфатил дека Тито е многу позагрижен отколку што покажувал во официјалните разговори.

Никсон ветил дека ќе ја поддржи независноста на Југославија

За време на доверливиот разговор, Тепавац му ставил до знаење на Роџерс колку е важно за Југославија САД да продолжат да ја поддржуваат нејзината независност.

Никсон подоцна му раскажал на државниот секретар дека му ветил оти САД нема да го загрозуваат југословенскиот суверенитет и дека ќе го искористат своето меѓународно влијание за другите држави да ја почитуваат независноста на земјата.

Американците биле подготвени да продолжат и да унапредат одредени форми на воена соработка со Југославија. Сепак, поддршката не подразбирала безусловно ветување дека американската војска ќе интервенира во случај на советски напад.

Никсон и Роџерс заклучиле дека Тито се обидува да ја прикрие вистинската загриженост, можеби и затоа што се плашел неговите зборови да не стигнат до Москва.

И покрај тоа, американскиот претседател имал позитивно мислење за југословенскиот лидер, кого го сметал за цврст и силен политичар. Двајцата американски претставници одлучиле да не инсистираат на темата за време на следните разговори.

На 30 октомври Никсон повторно се сретнал со Тито и нагласил дека САД го поддржуваат постоењето на силни и независни држави како Југославија. Јасно ставил до знаење и дека не сака договор со Москва што би му овозможил на Советскиот Сојуз да ја искористи политичката нестабилност во земјата.

Колку навистина била голема опасноста од советска инвазија?

Иако документите покажуваат дека југословенското раководство сериозно ја разгледувало можноста за советска интервенција, историчарите предупредуваат дека стравот од напад не значи нужно дека инвазијата била непосредна закана.

Историчарот Милорад Лазиќ во анализата објавена во рамките на програмата за проучување на Студената војна при „Вилсон центарот“ наведува дека достапните југословенски документи укажуваат на тоа дека Москва размислувала за мешање во внатрешните работи на Југославија.

Сепак, Југославија не била во иста положба како Чехословачка во 1968 година. Нејзината независна надворешна политика, Движењето на неврзаните, односите со Кина и поддршката од западните земји ја правеле евентуалната советска воена интервенција многу покомплицирана.

Она што е сигурно е дека во 1971 година независноста на Југославија била важно прашање во односите меѓу Вашингтон и Москва.

Децении подоцна, објавените американски документи открија колку разговорите зад затворени врати биле посложени од дипломатската слика што ја гледала јавноста.

Додека Тито и Никсон пред камерите зборувале за пријателство, соработка и мир, во доверливите разговори се разгледувале можноста за советска инвазија, иднината на Југославија и неизвесноста по заминувањето на Тито од власт.

Извор: Nova.rs
Фото: Wikipedia