На крајниот север, помеѓу Канада и Гренланд, се наоѓа огромна морска површина која со векови се разликува од остатокот од замрзнатиот Арктик. Дури и во текот на најстудените месеци дел од морето таму останува отворен, создавајќи своевидна оаза за китови, моржови, фоки, бели мечки и милиони морски птици. Но, климатските промени сега се закануваат да го нарушат системот што илјадници години овозможувал живот на тоа подрачје. Парадоксално, глобалното затоплување таму би можело да доведе до појава на повеќе, а не помалку мраз, со што отворената морска површина би можела да почне да исчезнува.
Станува збор за подрачје меѓу канадскиот Нунавут и Гренланд со површина од околу 85.000 квадратни километри, што е поголемо од Австрија. Познато е под неколку имиња. Китоловците во 19 век го нарекувале „Норт вотер“, гренландските Инуити „Пикиаласорсуак“, односно „големо издигнување“, додека Инуитите од Нунавут го нарекуваат „Сарварјуак“, што значи „место што никогаш не замрзнува“. Станува збор за подрачје со отворено море опкружено со морски мраз, кое во текот на целата година останува без ледена покривка. Токму отворената вода овозможува развој на исклучително богат екосистем. Алгите што растат во текот на летото се во основата на синџирот на исхрана, додека отвореното море им овозможува на китовите пристап до воздух дури и среде арктичката зима.
Таму мигрираат китови, фоки и моржови, поради кои доаѓаат и белите мечки, додека милиони морски птици со милениуми се потпирале на ова подрачје. Канада и Гренланд, поради неговата важност, разгледуваат заедничка заштита на подрачјето. Комисијата „Пикиаласорсуак“ уште во 2017 година препорача да се создаде заштитено подрачје со кое би управувале Инуитите. Канада во март годинава направи голем чекор и го прогласи морското заштитено подрачје „Сарварјуак“ за заштитено, кое се протега на околу 1.000 километри. Процесот на заштита од гренландска страна напредува побавно. Поранешната пратеничка во гренландскиот парламент и поранешна претседателка на Инуитскиот циркумполарен совет, Сара Олсвиг, предупредува дека притоа мора да се води сметка за правата на локалното население. Заштитата на природата, истакнува таа, во минатото во некои случаи доведувала и до кршење на правата на домородните народи.
Најголемата закана за овој необичен екосистем е поврзана со ледениот лак што се формира во протокот Нарес, на северниот раб од подрачјето. Овој голем природен „мост“ од мраз го блокира протокот и спречува морскиот мраз од Арктичкиот Океан да биде потиснат кон југ од страна на ветровите. Токму поради тоа, водата во отворената водена површина опкружена со морски мраз останува отворена, сончевата светлина може да допре до морето, се развиваат алги, птиците можат да ловат, а китовите да излегуваат на површината за воздух. Меѓутоа, пред речиси 20 години ледениот лак првпат не се формира, а во последните години тоа се случува сè почесто. Кога го нема, морскиот мраз слободно патува кон југ и го покрива подрачјето што инаку би требало да остане отворено. Така, климатското затоплување создава навидум контрадикторна последица - на ова конкретно подрачје проблем би можело да стане повеќе мраз на морската површина.
Климатскиот научник Дејвид Харнинг од Универзитетот Колорадо Болдер предупредува дека целосното исчезнување на ледениот мост би можело драматично да ја намали биолошката продуктивност на подрачјето.
Поради тоа, научниците се обидуваат што подетално да следат што се случува над и под морската површина. Еден од луѓето вклучени во тоа е Тери Ноа од Гриз Фиорд, најсеверната канадска заедница достапна за јавноста. Населбата во Нунавут има само околу 144 жители. Ноа со моторни санки патува преку морскиот мраз и низ отворите во него спушта посебни состави и инструменти што ја мерат состојбата на морето. Податоците потоа му ги испраќа на истражувачот Ендрју Хамилтон од Универзитетот „Алберта“.
Научниците сакаат да воспостават поширока мрежа на своевидни опсерватории кои би ги следеле промените на целото подрачје. Притоа сметаат дека е клучно да се спојат современите научни мерења со искуството на Инуитите што живеат таму во текот на целата година. Инструментите можат да покажат како, на пример, температурата на океанот се менува на 300 метри под површината, додека локалното население може да забележи промени во мразот, животните, времето и годишните времиња што тешко можат да ги регистрираат повремените научни експедиции.
Ноа сега сака да помогне во обуката на луѓе од други заедници низ високиот Арктик за да се создаде поголема мрежа за следење на морето. За него, традиционалниот начин на живот и современата наука не се исклучуваат меѓусебно.
Извор:
Vecernji.hr
Фото: Unsplash